.

علی‌شاه افشار و طومار معروف به «علی‌شاهی»

علی‌قلی، مشهور به علی‌شاه (= عادل‌شاه)، پسر ابراهیم‌خان و برادرزاده‌ی نادرشاه افشار، در سال 1137 ق به‌دنیا آمد.

1392/9/14 پنجشنبه

 مادرش دختر توحیدخان، سلطان افشار، است و پدرش ابراهیم‌خان ظهیرالدوله (مقتول به 1151 ق) مورد اعتماد و احترام نادر بود و مأموریت‌های مهمی را به‌انجام رساند. علی‌قلی که فرزند ارشد ابراهیم‌خان بود نیز مورد توجه شاه افشار قرار داشت. شاه او را از دوره‌ی نوجوانی وارد کارهای لشکری و کشوری کرد. علی‌قلی‌خان، در جمادی‌الثانی 1160 ق، پس از قتل نادرشاه، در مشهد اعلام پادشاهی کرد؛ خود را علی‌شاه یا عادل‌شاه نامید و سکه و خطبه به‌نام خود کرد.
سجع اول سکه‌ی او این بیت بود: گشت رایج به‌حکم لم‌یزلی/ سکه‌ی سلطنت به نام علی
وی سیدمحمد، پسر میرزاداود، متوفی روضه‌ی رضویه را در تولیت و صدارت کل ممالک محروسه مقرر گردانید.
اهتمام علی‌شاه به سامان بخشیدن به موقوفات امام رضا(ع)
علی‌شاه، در مدت کوتاه حکومتش، در تجدید ساختار تشکیلات آستان قدس رضوی و سروسامان دادن به موقوفات آستان اقدامات چشمگیری انجام داد؛ همچنین، وی موقوفاتی از خود بر جای گذاشت. عمده‌ترین اقدامات وی در این زمینه این بود که دستور داد طيّ طوماری تمام موقوفات آستان قدس رضوی که قبلاً از جانب نادر شاه به‌نفع دولت مصادره و ضبط شده بود مجدداً به‌تصرف وقف درآید.
طومار علی‌شاهی از زمره‌ی قدیمی‌ترین و باارزش‌ترین اسناد مربوط به تشکیلات اداری و موقوفات آستان قدس رضوی است. علی‌شاه، بلافاصله پس از مرگ نادر و استقرار بر اریکه‏ی قدرت در شهر مقدس مشهد، به‌سال 1160 هجری قمری، دستور تنظیم طومار علی‌شاهی را صادر نمود. این طومار سیاهه‌ای است از کل موقوفات آستان قدس رضوی و مسجد جامع گوهرشاد که از ابتدا تا زمان تدوین طومار شناخته‌ شده بوده است.
رقبات مندرج در طومار به‌تفکیک شهر و ولایت مربوط درج شده است. از موارد قابل‌توجه در این طومار ترتیب لحاظ‌شده در آن است، به این ترتیب که موقوفات هر شهر و آبادی، با ذکر رقبات و به‌تفکیک مزارع، باغات، خانات و دکاکین، طواحین، تیمچه‌ها، قنوات، حمام‌ها و غیره، با احتساب نقد و جنس هر رقبه، به‌حروف سیاق در ذیل همان رقبه ثبت گردیده است.
طبق مفاد این طومار، علی‌شاه تعداد کشیک‌های آستانه را از سه نوبت به «عدد آل عبا، به پنج نوبت» افزایش داد و دستور داد خدمه و فراشان آستان قدس «عظام سادات و مفاخر نجبا» انتخاب شوند. در این سند، تعداد مشاغل در آستانه، عنوان مناصب و نام اشخاص مشخص شده است. علی‌شاه حتی در مورد نوع لباس پوشیدن و ترتیب نشستن خدام و صاحب‌منصبان در کشیک‌خانه دستوراتی صادر نموده بود.
علی‌قلی‌خان انگیزه‌ی خود را از نوشتن طومار مذکور، بنا بر آنچه از مقدمه‌ی طومار به‌دست می‌آید، چنین بیان نموده است:
«به‌سبب پاداش این عمارت و زیارت روضات ائمه‌ی دین و عتبات مقتدایان راه یقین و قبل از اوان جلوس همایون، نیز نذر شرعی شده بود که به‌وقت طلوع نیر اقبال در انتظام و انتساق امور سرکار فیض‌آثار همت خسران مصروف گردد و چون، به‌سبب تسبب اسباب اشتاب و جواذب حوادث و لوازم کوارث و زور روزگار زورکار اوراق گلستان‌اساس آن سرکار جهانیان‌مناص، چون گلشن خزان‌دیده از هم ریخته و شیرازه‌ی کتاب بنای آن گسیخته و در بین بزرگ و کوچک خدام عالی‌مقام تقدیم به ضبط دیوانی درآمده و خدمه و سدنه‌ی آن کعبه‌ی حقیقی از اوج وسعت به انحطاط ضیق معیشت افتاده و زایرین آن رشک اعلی‌علیین بی‌تمکن گشته ...، لهذا، ابتغاء لمرضات الله الکریم و دخرا لیوم لا ینفع مال و لا بنون الا من اتی الله بقلب سلیم و ایفای به نذر و عهد قویم، آنچه از رقبات و مستغلات و موقوفات آن سرکار جنت‌نمودار که به ضبط دیوان مقرر بود، بالتمام، به ضابطه‏ای که قبل از این معمول و مستمر بوده به‌تصرف مباشرین امور آن سرکار داده.»
علاوه بر این طومار، خود علی‌شاه نیز یک‌صدِ زوج از املاک موروثی و ملکی خود را، جهت توسعه و مخارج و مصارف دارالشفای حضرت و نایب‌الزیاره، وقف نموده است که وقف‌نامه‌ی جداگانه‏ای داشته و متأسفانه اکنون در دست نیست؛ فقط نام رقبات و خلاصه‌ی مصارف مزبور در طومار ذکر شده است. این وقف‌نامه که در رمضان 1161 ق تنظیم شده است شبیه به وقف‌نامه‌ی نادرشاه افشار است و نشان می‏دهد این برادرزاده، علاوه بر رقابت با عمویش در ساختن گور شخصی و وقف املاک، در نوشتن وقف‌نامه هم با او رقابت داشته است.
این وقفیات «یک‌صد زوج ملک» را شامل می‏شود که نام و مکان و محدوده‌ی ‌هرکدام در وقف‌نامه ذکر شده است. موارد مصارف این موقوفات طبق وقف‌نامه جهت مخارج مقبره‏ای بوده است که او برای خویش آماده کرده بود.
علی‌شاه تولیت موقوفات خود را به پسر بزرگش، نظرعلی‌خان، و پس از مرگ او، نسل‌به‌نسل، به پسران ارشد از نسل او سپرده و، اگر از طبقه‌ی ایشان کسی نماند، تولیت به اولاد ارشد برادرش، ابراهیم‌خان، نسل‌به‌نسل، می‌رسد و، اگر از او هم کسی نماند، به متولی شرعی آستان قدس مفوض خواهد شد. هر سال یک دهم درآمد این موقوفه در اختیار متولی و نیم‌عشر در اختیار ناظر قرار می‌گیرد. برابر وقف‌نامه‌ی مذکور، بخشی از مخارج دارالشفای حضرت رضا (ع)، از اغذیه و ادویه و غیره‌ی بیماران، به‌شرح ذیل از مداخل این موقوفات تأمین می‏شود:
«چون از جمله انتظام مهام آن سرکار یکی رونق دارالشفای مقدس است که همه‌ساله باید ادویه‌ی ضروریه از مداخل سرکار خریداری و غذای مرضا نیز بابت مداخل آن سرکار مهیا و به مصارف بیماران و غربایی که خانه و مسکن نداشته باشند یا از بالقوع سرانجام دوا و غذا هاری باشند رسیده باشد، و در سنوات سابقه از قرار محاسبات سرکار فیض‌آثار که مستوفیان عظام و کرام به‌نظر همایون ما رسانیده تا مساوی 94 تومان به‌جهت اخراجات دارالشفاء و مواجب طبیب و جراح و غیره، و چون خاطر خطیر بندگان اقدس اعلی متعلق به مراعات عجزه و مساکین بوده مقرر نموده‌ایم که مبلغ مزبور را زمینه‌ی باقی مداخل موقوفات سرکار فیض‌آثار و به مصارف سرکار مذکور رسانند و اخراجات دارالشفای مبارک را مقرر فرمودیم که بدین موجب مشخص و هرساله از بابت یک‌صد زوج املاک خالصه‌ی قدیم که در این وقف سرکار فیض‌آثار فرموده‏ایم عالی‌جاه متولی و ناظر و باقی عمال سرکار فیض‌آثار موافق دستور و معمول آن سرکار به مصارف مزبوره رسانیده، نسخه‌ای بر کمیت و کیفیت آن درست داشته به دفترخانه‌ی همایون رسانند.»

 
امتیاز دهی
 
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
نظر
مطالب مرتبط
پربازدیدترین ها آخرین مطالب
.گزارش روز
.گفت و گوی روز